Onderwijs is een publiek goed
Johan De Wilde | Pedacpedagoog, lerarenopleider, onderzoeker en coördinator van MyCompass
Waarover gaat het
Discussies over de relatie tussen onderwijs en de samenleving leken de laatste jaren wat naar de achtergrond geschoven, maar de Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) bracht daar verandering in met zijn online en offline discussieplatform Iedereen bij de les. Het inspireerde Johan De Wilde om vanuit twee inspirerende teksten van tientallen jaren terug naar de onderwijsuitdagingen van vandaag te kijken.
We opiniëren voortdurend over wat er moet gedaan worden om ons onderwijs te verbeteren. We reageren op de plannen van de minister of we proberen zelf een initiatief op de politieke agenda te zetten. Als je er van wat meer afstand naar kijkt, lijkt het alsof we allemaal eerst voor onszelf een analyse hebben gemaakt en één van vier mogelijke grondproblemen hebben geïdentificeerd. Ofwel kampen onze scholen met (1) een pedagogisch, (2) een organisatorisch, (3) een sociaal of (4) een cultureel probleem. Dat schreef Labaree bijna 30 jaar geleden over het onderwijs in de VS.
Ik hoef zijn voorbeelden amper te bewerken om er Vlaanderen anno 2026 in te herkennen:
1. Slecht opgeleide leerkrachten of ongeschikte curricula
2. Te veel bureaucratie of te weinig controle
3. Chronische armoede of achterstelling van leerlingen met een migratieachtergrond
4. Het verschil tussen straat- en schoolcultuur of vierkant draaiende families
Labaree verrast door eraan toe te voegen dat het probleem bovenal van politieke aard is en niet technisch. Onder de vraag wat er moet gebeuren, schuilt een fundamentelere: Waartoe dient ons onderwijs? Doelbepaling is politiek, stelt hij. Je kan je antwoord op die vraag zelfs niet onderbouwen met inzichten uit onderzoek.
Hij geeft vervolgens drie mogelijke antwoorden op die waartoe-vraag. Onderwijs kan volgens hem ten dienste staan van (1) democratische gelijkheid, (2) sociale efficiëntie of (3) sociale mobiliteit.
Ervoor zorgen dat iedereen in gelijke mate in staat is zijn verantwoordelijkheid als burger op te nemen is iets anders dan ervoor zorgen dat de werkende bevolking in zijn geheel zo productief mogelijk wordt en nog iets anders dan iedereen gelijke kansen bieden om te klimmen op de sociale ladder.
We kunnen ons de vraag stellen in welke mate verschillende doelen combineerbaar zijn, zoals we ons hoger konden afvragen of verschillende problemen en oplossingen op hun beurt verzoenbaar waren. We kunnen reflecteren over wat we best doen gegeven het doel dat we prioritair beschouwen. En we kunnen stilstaan bij de antwoorden die ons beleid impliciet geeft op al deze vragen.
We nemen in onze reflectie en discussie best ook mee dat voor Labaree enkel in wat hij het doel van democratic equality noemt onderwijs een publiek goed is. In de andere onderwijsdoelen is het volgens hem een privaat goed. In het geval van de sociale efficiëntie staat volgens hem het privaat belang van de belastingbetaler voorop, in het geval van de sociale mobiliteit het belang van het individu dat kan opklimmen. Hoe relevant de beschouwing ook is, ook in de twee gevallen waarbij onderwijs volgens hem een privaat goed is, vaart de gemeenschap wel bij goed onderwijs.
Een andere wereld
Het cruciale verschil tussen de drie doelopvattingen is dat het democratische gelijkheidsdoel de mogelijkheid van het veranderen van de samenleving in zijn geheel vooropstelt. De andere twee drukken enkel een terechte bekommernis uit over het individueel of collectief goed terechtkomen in de gegeven samenleving. Of het democratisch gelijkheidsdoel nu het hoogste doel is of niet, het is er een dat we nooit uit het oog mogen verliezen.
Dat brengt me bij een nog oudere tekst, het boek Teachers as intellectuals. Toward a critical pedagogy of learning van Giroux. Hij pleit voor een radicale pedagogie van transformatie. Leerkrachten moeten niet alleen leerlingen empoweren maar hen ook aanzetten om agenten van verandering te zijn. Hij stelde in 1988 dat onderwijs te veel gerund wordt in de foute veronderstelling dat leerdoelen gegeven zijn en de sector er maar moet voor zorgen dat ze zo effectief en efficiënt mogelijk bereikt worden. Ook hij zet zich af tegen een louter technisch rationele kijk. In die context heeft Giroux het ook over de lerarenopleiding. Refererend aan Zeichner wil hij dat zij op haar beurt geen productielijn wordt van leerkrachten als efficiënte uitvoerders van lessen, gedrild in het hoe, die zelfs niet hoeven na te denken over het wat en het waartoe.
Vandaag klinkt het misschien als grote ideologisch geladen woorden of onprofessionele wolkenfietserij uit een ver verleden. Toch is het nodig om ook hier en nu eens stil te staan bij onze professionele vanzelfsprekendheden. Hoe vaak trekken we het denken van onze leerlingen echt open naar wat de politicologen Mouffe en Laclau de radicale verbeelding noemen?
Ik zwak Giroux af en ik vul hem persoonlijk in als ik stel dat we meer leerkrachten nodig hebben die zich als publieke intellectuelen opstellen ten aanzien van leerlingen en met hen in debat gaan over de samenleving, over cultuur, sociale rechtvaardigheid en de oorlog in het Midden-Oosten. Dit is geen oproep voor schoolse demagogie of uniforme tegendraadsheid. Wel integendeel, een goed schoolteam is divers en vult de ideale wereld verschillend in.
Johan De Wilde, pedagoog, lerarenopleider, onderzoeker en coördinator van MyCompass
- Labaree, David. F. (1997) Public Goods, Private Goods: the American Struggle over Educational Goals. American Educational Research Journal, Vol. 34, 1, 39-81.
- https://www.vlor.be/iedereen-bij-de-les
------------------------------------------
Sinds jaargang nr. 53 verschijnt Impuls - Onderwijstijdschrift voor leidinggevenden bij uitgeverij Gompel & Svacina
Doe je zelf en je team een cadeau met een abonnement op Impuls
De rechtstreekse link naar een abonnement is: https://gompel-svacina.eu/product/impuls-abo/
Lees IMPULS – Onderwijstijdschrift voor leidinggevenden
Je onderwijsteam enthousiasmeren en engageren is cruciaal. Impuls helpt daarbij. Het biedt als enige onafhankelijk tijdschrift ter zake een waardevolle ondersteuning aan schoolleiders. Impuls publiceert vier keer per jaar artikelen, interviews, recensies en achtergrondinformatie over schoolleiderschap. Tussentijdse blogberichten geven kritische opinies bij de actualiteit.
Abonneren op het tijdschrift IMPULS:
Reacties
Een reactie posten